🙏 नमस्कार : मानव चेतना र स्वास्थ्यको पूर्ण दर्शन

🙏 नमस्कार अभिवादनको पवित्र माध्यम र हाम्रो आफ्नै मौलिक संस्कार हो ।

मानिस बोल्न सिक्नुअघि नै अनुभूति गर्न थाल्छ ।
भाषा आउनुअघि नै उसको शरीरले स्पर्श र संकेतमार्फत संसार चिन्छ, र विचार जन्मिनुअघि नै चेतनाले उसलाई आफ्नो अस्तित्वको अनुभूति गराउँछ। यही मौन अनुभूतिको तहबाट व्यवहार जन्मिन् । त्यसपछि संस्कारको निर्माण हुन्छ र मानव व्यक्तित्व विस्तार हुन थाल्छ ।

नमस्कार यही मौन चेतनाबाट उत्पन्न मानवीय अभिव्यक्ति हो ।

🙏 नमस्कार केवल अभिवादनको विधि मात्र होइन, यो त मानव चेतना, स्वास्थ्य, सम्मान र सामाजिक शान्तिको समग्र दर्शन हो ।

“एक अस्तित्वले अर्को अस्तित्वलाई सम्पूर्णतासहित स्वीकार गर्ने चेतनाको क्षण नै नमस्कार हो ।”

जहाँ
शरीर — लचक हुन्छ र भाव विनम्र बन्छ,
मन — शान्तिमा विलीन हुन्छ,
चेतना — समानताको अनुभूति गर्छ,
र विवेक — समानताको प्रकाशमा जागृत हुन्छ ।

शब्द–मूल र भावार्थ

“नमस्कार” संस्कृत शब्द नमस् + कार बाट बनेको हो।
• नमस् = नमन, स्वीकार र अहङ्कारको विसर्जन
• कार = क्रिया, चेतन अभिव्यक्ति र समर्पण ।

यसको अर्थ—

मनमा रहेको अहङ्कारलाई क्षणभरमै त्यागेर गरिने चेतन क्रिया नै नमस्कार हो।

नमस्कार भनेको कसैका सामु झुक्नु होइन। न त नमस्कार आत्मसमर्पण नै हो । यो त आफूभित्र र अर्कोभित्र रहेको साझा चेतनाको सम्मान हो, समानताको भावना हो ।

ऐतिहासिक चेतना

भाषाको विकास हुनुअघि नै मानव समाजले संकेत र भावमार्फत संवाद गर्न थालेको थियो।
त्यही मौन युगदेखि नमस्कार सम्मान र शान्त संवादको माध्यम बन्यो।

वेद, स्मृति, पुराण तथा महाभारतमा नमस्कारलाई—
• अहमरहित उपस्थिति
• हिंसारहित संवाद
• गुरु–शिष्य चेतनाको सेतुका रूपमा वर्णन गरिएको छ ।

वैदिक ऋषिहरूले पनि यहि नमस्कारलाई बाह्य कर्ममा मात्रै सीमित नराखी आन्तरिक चेतनको अभ्यास बनाए ।

सामाजिक सभ्यतामा नमस्कार एक यस्तो अभिवादन हो—
• जहाँ पदको आवश्यकता पर्दैन
• जहाँ शक्ति प्रदर्शन हुँदैन
• जहाँ सम्मान स्वाभाविक रूपले प्रकट हुन्छ ।

राजा–प्रजा, गुरु–शिष्य, वृद्ध–बालक सबैलाई एउटै नमस्कार पर्याप्त छ । यसैले नमस्कार मानव सभ्यताको साझा धरोहर बन्यो।

शारीरिक विज्ञानका दृष्टिमा नमस्कार -

नमस्कार शरीरबाट सुरु हुन्छ —
• दुवै हात छाती अगाडि जोडिँदा शरीर सन्तुलित हुन्छ ।
• स्नायु प्रणाली सन्तुलनमा आउँछ ।
• हृदय र फोक्सो सक्रिय हुन्छ ।
• गहिरो श्वासप्रश्वासले अक्सिजन आपूर्ति बढाउँछ ।

परिणामस्वरूप—
• उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा आउँछ ।
• मांसपेशीको तनाव स्वतः घट्छ ।
• प्रतिरक्षा प्रणाली सुदृढ बन्छ ।

नमस्कार रोगको पूर्ण उपचार त होइन, तर रोकथामको विज्ञान चाहिं अवश्यै हो ।

मानसिक स्वास्थ्यका दृष्टिमा नमस्कार -

नमस्कारले—
• चञ्चल मनलाई स्थिर बनाउँछ ।
• क्रोध, भय र आक्रोश घटाउँछ ।
• निर्णय क्षमता र स्मरणशक्ति बढाउँछ ।

मस्तिष्कमा—
• शान्त तरङ्ग सक्रिय हुन्छ ।
• तनावजन्य हर्मोन कम हुन्छ ।
• ध्यानजस्तै प्रभाव उत्पन्न हुन्छ ।

यसले गर्दा मानसिक सन्तुलन र भावनात्मक मजबुती सबल बन्न जान्छ ।

सामाजिक स्वास्थ्यका दृष्टिले नमस्कार -

नमस्कारले अहंकार घटाउँछ।
• श्रेष्ठता प्रदर्शनको आवश्यकता समाप्त हुन्छ ।
• करुणा र सहानुभूति बढ्छ ।
• सम्बन्ध सुरक्षित बन्छ ।

जहाँ नमस्कार जीवित छ, त्यहाँ—
• सामाजिक हिंसा न्यून हुन्छ ।
• पारिवारिक तनाव घट्छ ।
• संवाद सभ्य र शालीन बन्छ ।

यसैले नमस्कार सामाजिक द्वन्द्वको प्राकृतिक रोकथाम गर्ने उपाय पनि हो।

चेतनात्मक तथा आध्यात्मिक दृष्टिले नमस्कार -

नमस्कारले मनलाई स्मरण गराउँछ कि —
“म केवल शरीर होइन, चेतन अस्तित्व पनि हुँ।”

यसले—
• मृत्यु–भय घटाउँछ ।
• जीवनप्रति कृतज्ञता बढाउँछ ।
• अस्तित्वगत रिक्तता कम गर्छ ।

नमस्कार कुनै धर्म होइन—
यो आत्म–स्मरणको वैज्ञानिक र दार्शनिक अभ्यास पनि हो ।

नमस्कारले सुनिश्चित गर्ने पाँच तहको स्वास्थ्य

नमस्कार कुनै संस्कृतिविशेष, धर्मविशेष, सम्प्रदायविशेषको चिह्न होइन, यो त सिङ्गो मानव सभ्यताको प्रतिक हो । त्यसैले त भन्ने गरिन्छ -

“वसुधैव कुटुम्बकम्” अर्थात् धर्तीमा रहने सम्पूर्ण विश्व एक परिवार हो ।

मानव शरीरबाट सामान्यतया सबैभन्दा बढी ऊर्जा प्रवाह हुने स्थान—
•⁠ हातका औंलाहरू
•⁠ गोडाका औंलाहरू

यसै कारण ढोग्ने, टीका थाप्ने र आशीर्वाद लिने परम्परा ऊर्जा आदान प्रदानका क्रममा विकसित भयो।

ऊर्जा ग्रहणको केन्द्र निधारको मध्य भाग—
•⁠ आज्ञा चक्र
•⁠ तेस्रो नेत्र
•⁠ पिनियल ग्लाण्ड

मान्यजन तथा गुरूबाट उक्त स्थानमा टीका लगाउँदा वा त्यहाँ स्पर्श हुँदा शरीरमा सकारात्मक ऊर्जा ग्रहण हुन्छ ।

ढोग्दा गोडाका औंलाबाट निस्कने ऊर्जा मूलाधारमा रहेको कुण्डलिनी शक्तिसँग समन्वय भई आज्ञा चक्र हुँदै सह्रसार चक्रसम्म उर्जा प्रवाहित हुन्छ।यसले जीवनमा मानसिक, भावनात्मक र चेतनात्मक सन्तुलन कायम गराउँदछ ।

मानव शरीर आमा–बुवाको आधा–आधा दान (ऊर्जा)बाट निर्मित हुन्छ, यसैले ऊर्जा सन्तुलन अत्यन्त सूक्ष्म विज्ञान हो, जसको अत्यन्तै सूक्ष्म उपाय भनेको नमस्कार नै हो भन्न सकिन्छ ।

किन योगी तथा साधकहरू हात मिलाउनखोज्दैनन् वा मान्दैनन् ?

बारम्बार हात मिलाउँदा—
•⁠ सकारात्मक ऊर्जाको क्षय हुन सक्छ
•⁠ साधनाको स्थिरता प्रभावित हुन्छ

त्यसैले योगी, साधक र ऋषिहरू नमस्कारलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

स्वास्थ्यका दृष्टिमा नमस्कार -

मानव हातले अनायासै —
•⁠ नाक •मुख • कान • अनुहार
तथा शरीरका अन्य संवेदनशील अङ्गहरू चलाउने/ चिलाउने तथा बारम्बार छुने बानी तथा स्वभाव हुन्छ ।

यसैले हात मिलाउनु भन्दा नमस्कार—
•⁠ वैज्ञानिक
•⁠ स्वच्छ
•⁠ सुरक्षित अभ्यास हो । जुन कोरोनाकालमा समेत प्रमाणित भयो ।

आजको विश्वमा —

•⁠ सुविधा छ, तर शान्ति छैन ।
•⁠ गति छ, तर दिशा छैन ।
•⁠ सूचना छ, तर विवेक छैन ।

यस्तो खालको आधुनिक विश्वमा नमस्कारको महत्त्वलाई यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ -
नमस्कारको महत्त्व
•⁠ स्पर्शरहित हुनाले — स्वास्थ्य सुरक्षित
•⁠ समयरहित हुनाले — व्यवहारिक
•⁠ वर्गरहित हुनाले — समान
•⁠ भाषारहित हुनाले — विश्वव्यापी

यसरी नमस्कार आधुनिक सभ्यताको मौन औषधि र आध्यात्मिक पोषण समेत बनेको छ ।

नमस्कार अभियानको मूल भावना -

नमस्कार शक्ति होइन — सम्बन्ध हो ।
नमस्कार विजय होइन — आत्मबोध हो ।

यसले—
•⁠ शरीरलाई स्वस्थ बनाउँछ
•⁠ मनलाई स्थिर बनाउँछ ।
•⁠ व्यवहारलाई मर्यादित बनाउँछ ।
•⁠ चेतनालाई स्पष्ट बनाउँछ।

समूहमा—
•⁠ सबैसँग हात मिलाउनु कठिन हुन्छ ।
•⁠ एउटै नमस्कारले सबैप्रति समान सम्मान प्रकट हुन्छ ।
त्यसैले यो समयको पनि सम्मान हो ।

नमस्कार गर्दा—
हामी शरीरलाई मात्रै होइन, शरीरभित्र रहेको आत्मतत्त्व (ईश्वरतत्त्व) लाई नमन गरिरहेका हुन्छौँ ।

शास्त्रीय सन्देश

मनुस्मृतिमा भनिएको छ—

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥

अर्थात्—
आफूभन्दा ठूलाको श्रद्धा र सम्मानपूर्वक नमस्कार गर्ने व्यक्तिको
आयु, विद्या, यश र बल निरन्तर वृद्धि हुन्छ ।

निष्कर्ष

नमस्कार कुनै कर्मकाण्ड होइन । यो कुनै औपचारिकता मात्रै पनि होइन।

यो त —
•⁠ मानव चेतनाको सेतु हो ।
•⁠ स्वास्थ्य र शान्तिको साझा विज्ञान हो ।
•⁠ विश्वलाई जोड्ने मौन भाषा हो ।

आउनुहोस्—

परस्परमा भेटघाट हुँदा नमस्कार गरौँ ।
सम्मान बाँडौँ । सम्मान लिऔं र सम्मान दिऔं ।
अहङ्कार होइन, आत्मीयता बढाऔं र सामीप्यता फैलाऔँ ।

🙏 नमस्कार अभियान — मानवता जोड्ने एक चेतन यात्रा ।

त्यसैले एक आपसमा भेट हुदाँ नमस्कार 🙏 गर्ने बानी बसालौं ।।